Grote behoefte aan ongecensureerde berichten

Jan Steegstra in zijn drukkerij in Burgum. (Uit het archief van zoon Geart Steegstra)

Vrij Nederland werd gedrukt door Jan Steegstra in Burgum
Grote behoefte aan ongecensureerde berichten

Een oorlogsverhaal uit het archief van de familie Steegstra

BURGUM – Vandaag is het precies zeventig jaar geleden dat een groot deel van Friesland bevrijd werd van de Duitse bezetting. Dat betekent zeventig jaar vrije informatieverstrekking, vrije nieuwsgaring, vrije meningsuiting. Kostbaarheden die in de oorlogsjaren niet vanzelfsprekend waren.

Door Karoline van den Donker

Jan Steegstra (1907-1992) kreeg onslag op de dag dat de oorlog uitbrak, 10 mei 1940. Hij werkte op dat moment al achttien jaar bij de Bergumer Courant. Met een vrouw en drie kleine kinderen thuis, ging hij niet bij de pakken neerzitten. Het lukte hem in juli 1940 een ‘besscheiden pers’ te kopen in Groningen, en op 12 augustus 1940 opende hij zijn eigen drukkerij. In het achterkamertje van zijn schoonmoeder.

Censuur en propaganda
Met het uitbreken van de oorlog was het gedaan met vrije nieuwsgaring en zelfstandige berichtgeving. ‘Spandoeken oer de strjitten, lektuer op alle stasjons en hûs-oan-hûs folders’ zorgden voor de broodnodige propaganda, staat er in een artikel van onbekende bron, gevonden in het archief van Tresoar, bij het dossier van Jan Steegstra.
‘Het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) kapituleerde en werd één met het Deutsche Nachrichtenbüro (DNB). Ze leverden dagelijks een serie voorschriften aan de dag- en weekbladen. Die mochten geen kritiek geven op Nazi-Duitsland, niet schrijven over de joden, niet over Amerikaanse kunst of over de Russische literatuur. Kranten die zich er niet aan hielden kregen een boete of werden verboden.
Het Friesch Dagblad besloot in mei 1941 niet langer te verschijnen nadat alle journalisten zich verplicht moesten aansluiten bij het ‘Persgilde’. Het was een andere keus dan de Leeuwarder Courant en de Bergumer Courant maakten. Zij kwamen wel gedurende de hele oorlogsperiode uit.’

‘Het was niet verwonderlijk dat tegen de valse berichtgeving en de onderdrukking in, een illegale pers ontstond”, staat in het artikel van Tresoar

Brood op de plank
Tot 1943 verzorgde Jan Steegstra het gebruikelijke handelsdrukwerk in zijn drukkerij bij schoonmoeder in de achterkamer.
‘Dat er in de groote verzetswereld gewerkt werd, merkte ik, doch zweeg’, vertelt hij in een verslag dat hij in 1969 over de oorlogsperiode schreef op verzoek van Vrij Nederland. ‘Wanneer ik bij mezelf de vraag stelde, wil je meewerken, dan had ik het antwoord wel gereed. Maar ik had nog geen contact en zweeg. Doch het oogenblik kwam. Wil je iets drukken? Eerst aarzelde ik, doch weigerde. Ik kende de persoon niet in hart en nieren. Even later werd de vraag herhaald, nu door een vroegere schoolviend, de heer B. Woudstra. (…) Zoo begon het jaar 1943 voor mij als de illegale periode.’

Vrij Nederland op de pers
De afspraak was dat Jan 500 pamfletten zou drukken. Later moesten ze aan twee kanten bedrukt worden. Op een dag werd Jan Steegstra voorgesteld aan ‘Jo de Rover’. Die vroeg of hij voor Vrij Nederland wilde drukken, de door de Duitser verfoeide verzetskrant. Steegstra antwoordde: ‘Soldaat ben ik niet en word ik niet. Onze jongens vechten aan de fronten, ik stel mij geheel disponibel’.

Er kwam steeds meer werk op hem af. Drukkers waren schaars in dietijd. Een opdracht van honderd pamfletten, een opdracht van duizend pamfletten, duizend exemplaren van de brochure ‘De wedergeboorte van het Koninkrijk’.

De opdrachten van Vrij Nederland groeiden. ‘De pers bleek te klein, de oplagen te groot.’ Van ‘s morgens vijf tot ‘s avonds tien was Jan Steegstra aan het werk. In januari 1944 kocht hij met behulp van het Rijksbureau voor Papier een grotere pers. Via via kreeg hij hulp van een onderduiker-typograaf, Bertus de Graaf.

Met angst en beven
Het was spannend werk. Het pand naast de drukkerij was door de Duitsers ingericht als reparatiewerkplaats voor wapens en achter hetzelfde pand hadden ze een luisterpost ingericht.
‘Er hebben zelfs wel eens Duitsers staan te kijken terwijl de Vrij Nederland gedrukt werd’, schrijft Steegstra. Gelukkig voor hem hadden ‘de moffen’ daarvan geen enkel vermoeden.
Geregeld moest het werk onderbroken worden na een bericht van de waarschuwingsdienst dat de landwacht in aantocht was. Bertus verstopte zich dan op zolder en Jan ging het dorp in.

Wat ligt daar in het kippenhok
Zoon Klaas Steegstra (geboren in 1933) herrinnert zich nog hoe hij als 11-jarig jongetje zijn vader enorm heeft laten schrikken. Bij zijn grootmoeder achter het huis, waar dus ook de drukkerij was, stond een kippenhokje. De grond was flink door de beestjes aangestampt, en daardoor was er geen worm te vinden. Klaas besloot een handje te helpen door de grond wat los te woelen met een schep. Tot zijn stomme verbazing stuitte hij op een kist. Snel naar heit, maar wat schrok die man toen Klaas vertelde van zijn vondst: onder de grond verstopte zetsels.

De laatste Vrij Nederland uit oorlogstijd, bedoeld voor de vier noordelijke provincies, werd in Burgum gedrukt in de nacht van 21 op 22 april 1945; een bevrijdingsnummer van zes pagina’s. Steegstra heeft het nummer zelf aan de Canadezen kunnen aanbieden.

Een bevrijdingsoptocht op de Noordersingel in Burgum.

Een jeep uit de Tweede Wereldoorlog, voorzien van Canadese vlag. De jeeps zijn van de groep Keep them Rolling.

Kinderen van de Burgumer basisschool De Arke bij de opening.

“Eigen volk eerst”

De tentoonstelling ’70 Jaar vrij’ is niet alleen een ode aan hen die sneuvelden voor vrijheid.

Tones Meijer hoopt dat de tentoonstelling tevens de ogen van de bezoeker opent. “Als je gaat selecteren op ras, huidskleur en dat soort zaken, dan krijg je dit soort oorlogen.” De geschiedenis kan als een waarschuwing worden beschouwd, vindt hij. “Het is heel makkelijk om te zeggen dat bepaalde mensen de schuld hebben van de problemen die er zijn, dat eigen volk eerst moet en dat de grenzen maar dicht moeten. Maar dat deed Hitler ook!”

Openingstijden

De expositie ’70 Jaar vrij’ in Streekmuseum-Volkssterrenwacht in Burgum werd geopend op zaterdag 28 maart door loco-burgemeester Doeke Fokkema en is tot en met 11 mei te zien.

De laatste dagen van de oorlog waren verwarrend: opluchting en narigheid, optimisme en teleurstelling. De bevrijding van Noordoost Fryslân door de Canadezen op 15 april 1945 betekende voor vele inwoners het einde van een uitzichtloze tijd vol beproeving, ellende en honger. Voor sommigen was het het begin van een periode van onzekerheid en teleurstelling; voor de meesten was de herwonnen vrijheid het belangrijkste.

Over de bevrijding en de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog gaat de tentoonstelling ’70 Jaar vrij’. Het Streekmuseum is te vinden aan de Menno van Coehoornweg 9 in Burgum.

De openingstijden van het museum zijn: dinsdag tot en met zaterdag van 13.00 tot 17.00 uur en vrijdagavond is het museum open van 19.00 tot 22.00 uur.