Vijftig jaar dorpszwembaden in Friesland
Vervolg voorpagina
Dorpskracht als motor
Opvallend is dat veel Friese openluchtbaden niet uitsluitend gemeentelijke projecten waren. Vrijwilligers, plaatselijke verenigingen en dorpsbelangen speelden een grote rol bij aanleg en exploitatie. Zwembaden werden ontmoetingsplekken waar sport, jeugdwerk en sociale cohesie samenkwamen. In veel dorpen bestaat nog altijd grote betrokkenheid om zwembaden open te houden, juist omdat ze worden gezien als essentieel voor de leefbaarheid en het dorpsleven. Dat verklaart waarom diverse baden vijftig jaar later nog steeds bestaan en waarom jubilea zoals die van De Sawn Doarpen en It Baeijersplak worden gevierd als echte dorpsfeesten.
Sinds 2000 een tegenovergestelde beweging
Waar de periode van 1967 tot 1980 stond voor groei, laat de periode na 2000 een ander beeld zien. Exploitatiekosten stegen sterk door hogere energieprijzen, strengere veiligheidseisen en personeelstekorten. Tegelijk veranderde het recreatiegedrag. Overdekte subtropische baden en commerciële sportcentra trokken bezoekers weg bij kleinere voorzieningen.
Het buitenbad van sportcomplex De Twine in Grou was een vroeg voorbeeld van deze omslag. Na decennia als zwemlocatie verdween het zwembaddeel in 2013, terwijl de sporthal bleef bestaan. Grou beschikt sindsdien niet meer over een eigen zwemvoorziening. Sindsdien verdwenen meerdere Friese zwembaden. In De Westereen werd juni 2022 zwembad De Frosk gesloopt nadat herontwikkeling niet haalbaar bleek. Het overdekte zwembad van MFC It Spektrum in Burdaard sloot per 1 juni 2025 definitief de deuren. Daarmee verdween opnieuw een kleinschalige dorpsvoorziening uit het Friese landschap. Ook Zwembad Bloemketerp in Franeker sloot op 25 februari 2026, waarna sloop volgde.
Zwembaden die onder druk staan
Meerdere Friese zwembaden bevinden zich momenteel in een kwetsbare positie. Een sprekend voorbeeld is It Paradyske bij Kollum. De gemeente Noardeast-Fryslân zegde de exploitatieovereenkomst met beheerder Optisport op om automatische contractverlenging te voorkomen, waardoor de toekomst van het bijna zestig jaar oude bad plotseling onzeker werd. Dorpsbelangen uit Kollum, Kollumersweach en Buitenpost kwamen direct in actie om het zwembad te behouden. Voor veel inwoners heeft het bad een betekenis die verder reikt dan recreatie alleen.
Kleinere openluchtbaden kampen vaker met stijgende onderhoudskosten en een grote afhankelijkheid van vrijwilligers. Discussies over financiering spelen vooral in gemeenten waar bevolkingskrimp en bezuinigingen samenkomen. Steeds vaker wordt gezocht naar regionale samenwerking of multifunctioneel gebruik om sluiting te voorkomen.
Nieuwe richting voor zwemvoorzieningen
Tegelijk ontstaat een andere ontwikkeling. Gemeenten kiezen vaker voor grotere regionale zwemaccommodaties in plaats van meerdere kleine baden. In Drachten opende op 23 januari 2025 Zwemcentrum De Welle, een modern sport- en recreatiecomplex dat wedstrijdzwemmen, recreatief zwemmen, doelgroepenactiviteiten en zwemonderwijs combineert binnen één - gloednieuwe en energiezuinige - locatie.
De ontwikkelingen tonen een duidelijke verschuiving in het Friese zwemlandschap. Dorpszwembaden verdwijnen geleidelijk, terwijl grotere multifunctionele centra investeren in duurzaamheid, energiezuinigheid en een breder aanbod. Voor inwoners betekent dit vaker reizen naar regionale voorzieningen, maar ook toegang tot modernere faciliteiten met een langere toekomstverwachting.
Tussen nostalgie en noodzaak
De jubilea van De Sawn Doarpen en It Baeijersplak laten zien hoe sterk zwembaden verweven zijn met de Friese dorpscultuur. Wat begon als een golf van optimisme en gemeenschapszin in de jaren zestig en zeventig, staat vijftig jaar later voor een nieuwe realiteit. Waar de sluiting van De Frosk in De Westereen op 9 mei 2016 symbool staat voor het einde van een tijdperk, markeert Zwemcentrum De Welle in Drachten het begin van een nieuwe generatie zwemvoorzieningen.
In een provincie waar water overal aanwezig is, blijft de vraag actueel hoe zwemvoorzieningen behouden kunnen blijven. Niet alleen als recreatieplek, maar ook als onderdeel van veiligheid, gezondheid en sociale samenhang. De geschiedenis van de Friese zwembaden laat zien dat hun toekomst steeds opnieuw wordt bepaald door dezelfde balans tussen gemeenschap, bereikbaarheid en veranderende tijd.